Een paar keer is het alsof Martin gaat huilen.
Dan wrijft hij met de binnenkant van beide handen ruw in zijn gezicht, terwijl zijn voeten onder in het verdachtenbankje onophoudelijk in beweging zijn.
Even later, weer wat rustiger, draait hij een shagje.

Hij zegt: ‘Er moet ook naar mijn wensen worden gekeken.’
De rechters vragen wat het uitmaakt, wat het uitmaakt welk stickertje je er op plakt.
Martin, luid en duidelijk: ‘Ik wil geen tbs.’
Voor hem maakt het heel wat uit.
Misschien wel alles.

Maar Martin heeft niet zo veel te willen.
Want hij is niet helemaal goed.
Ze zeggen dat hij schizofreen is.
Niks aan te doen.

Jarenlang sjokte hij heen en weer over het Gedempte Zuiderdiep in de binnenstad van Groningen. Of hij strompelde door de Carolieweg, zo de Oosterstraat in.
En dan weer terug.
Hij vroeg passanten om geld, om guldens en later om euro’s.
Soms, meestal niet, kreeg hij wat voor het eeuwige slaaphuis.

De hulpverlening heeft nooit vat op hem kunnen krijgen.
Jawel, van alles is geprobeerd. Eenmaal hadden ze een eigen woninkje voor hem weten te regelen. Maar toen kwamen rap de junkies en toen had Martin thuis niks meer te vertellen. Hij had toen zelf de huur opgezegd.

Met de linkerhand wrijft hij over zijn hoofd, in de rechthand houdt hij nu stevig zijn aansteker vast. De bode zegt tegen hem dat hij in de zittingszaal niet mag roken en schenkt een vierde glaasje water in. Martin herhaalt voor alle zekerheid nog maar eens dat hij geen tbs wil en neemt een slokje.

Behalve storingen in het hoofd heeft Martin hepatitis b en c.
En toen had hij gespuugd.
Op grond, zegt hij zelf.
Richting zijn behandelaars, zegt de officier van justitie.

De officier van justitie had geconcludeerd dat wie onverhoeds spuugt met een voor de gezondheid schadelijke ziekte, zich schuldig maakt aan een poging tot zware mishandeling.
Daarnaast had hij ook lelijke dingen geroepen naar zijn behandelaars.
Tegen een van hen bijvoorbeeld: ‘Ik steek een mes tussen je ribben.’
Tegen een ander: ‘Val dood.’

De deskundige had gezegd dat spugen in zo’n geval geen kwaad kan, nou ja, een heel klein beetje misschien als speeksel in een oog komt. Maar dat was in dit geval niet aan de orde. Dat zag de officier van justitie ook wel in en dus bleven van de ten laste gelegde feiten alleen de bedreigingen over.

Martin geeft het wel toe.
Hij had gespuugd omdat hij boos was.
Hij wilde zich inhouden, maar dat was ‘m niet gelukt.
Hij had ook gezegd dat hij spuugde omdat hij niet kan boksen.
Rechters: ‘En als u wel zou kunnen boksen?’
Martin: ‘Dan had ik ze een pak slaag gegeven.’

Maar van dat mes, dat verzinnen ze, dat had hij niet gezegd.
Zijn advocaat vult aan dat ‘val-dood-zeggen’ overigens ook geen bedreiging is.
Het is een verwensing, dat is wat anders.

Voor de officier van justitie maakt het niet uit: ‘Ik eis tbs met dwangverpleging. Dat is het best passende.’
De advocaat: ‘Het moet niet gekker worden.’

Martin – hij is 52 jaar – was zomaar verdwenen uit het straatbeeld van Groningen.
In de straatkrant was ook niets verschenen over dood of zo.
Blijkt dat hij, na het mislukt zelfstandig wonen-traject, in handen was gevallen van de bemoeizorg. Daarna kwam een rechterlijke machtiging die hem onder de vleugels van Lentis deed belanden.

Hij zit daar, in de schaduw van de lommerrijke bossen van Zuidlaren, in een gebouw op een kamertje.
De deur is niet op slot, maar hij mag de kamer niet verlaten.
Doet hij dat wel, dan krijgt hij straf.
Hij mag nooit wandelen, maar moet tv kijken.

Martin zegt tegen de rechters: ‘Ze willen dat ik tbs krijg.’
Hij zegt dat ze hem van alles beloven, maar dat er niets gebeurt. Dat hij nu al bijna drie jaar op dat kamertje zit. En of de rechters wel weten hoe lang dat is.
Zegt: ‘Ik heb jullie wel door, maar ik verander toch niet.’

Het moet niet gekker worden, zei dus de advocaat.
Hij zei dat we in de middeleeuwen onaangepasten wegstopten.
Dat we dat nu niet meer doen, maar dat alle hulp aan Martin is mislukt.
De psychiatrie heeft gefaald en nu mag het strafrecht dat helemaal niet is bedoeld voor mannen als Martin, het oplossen.

De advocaat zegt dat Martin wel eens boos wordt en dan lelijke en kwaaie dingen zegt. Maar dat dat geen reden is voor hem te vrezen.
Hij reageert uit onmacht.

De advocaat zegt dat tbs een maatregel is om de samenleving te beschermen tegen mensen die ziek en gevaarlijk zijn.
Martin is een onaangepaste lastpost die soms voor wat overlast zorgt, maar hij is niet gevaarlijk.
Hij verdient geen tbs waar hij, eenmaal er in, ook nooit meer uit zal komen.
Hij verdient een betere oplossing.

Ik dacht, ik moet opschrijven dat justitie misbruik maakt van de tbs, dat er weer officieren van justitie bestaan die onaangepasten willen wegstopen in gaten in de grond, in longstay-kerkers.

Ik dacht, als tbs met dwangverpleging voor een paar verbale bedreigingen passend en geboden is, dan draait de wereld door.
Dacht, je kunt toch in Nederland niet alles wat stoort of niet hoort, zomaar laten verdwijnen?
Was ik maar Nova of EénVandaag, dan kwamen er wel Kamervragen.

Als Martin de zittingszaal heeft verlaten, zie ik dat hij het verdachtenbankje een plukje tabak heeft gemorst.
Net goed.

Rob Zijlstra

UPDATE – 23 juli 2009 – uitspraak
De rechtbank heeft Martin geen straf opgelegd op grondvan diens persoonlijke omstandigheden: zijn vrijheid is al beknot. Ook  stelt de rechtbank, anders dan justitie meent,  dat Martin geen gevaar voor de samenleving vormt.

Vlak voor mij zit een man over wie wordt gezegd dat ‘ie bloedlink is.

Hij heeft grote voeten.

Op smetteloos witte gympen is hij zojuist zittingszaal 14 van de Groninger rechtbank binnengekomen.

Koen is 48 jaar geleden geboren in Amsterdam.

Wij praten heel veel over dit soort gevaarlijke mannen.

Dat hij gevaarlijk is, kun je overigens niet zien, ook niet van dichtbij.

Het gevaarlijke aan Koen zit in zijn hoofd waar het niet helemaal spoort.

Koen is tbs’er.

Met de huidige stand der wetenschappen kunnen we vooralsnog niets aan de stoornis van hem doen.

Daarom heeft hij binnen de tbs de longstay-status.

Anderen zeggen dat dit een verkapte vorm van levenslang is. Dat zegt hij zelf ook.

Nu weet ik ook wel dat wij liever over mannen als Koen praten dan er even bij stil te staan.

Ik ga er toch over schrijven.

Wat die grote voeten betreft, Koen zit niet op de longstay van tbs-kliniek Veldzicht in Balkbrug vanwege zweetlucht.

Bijna achttien jaar geleden, in december 1990, werd Koen veroordeeld wegens een verkrachting en een poging tot doodslag. Daar kreeg hij achttien maanden gevangenisstraf voor en de maatregel tbs. Zo belandde hij in Groningen, in de dr. S. van Mesdagkliniek.

Na negen jaar, in 1999, was zijn stoornis in zoverre gerepareerd dat de kliniek het aanvaardbaar vond hem onder begeleiding op verlof te sturen.

Hij mocht met zijn socio-therapeute een paar uurtjes wandelen in het bos.

Dat ging niet goed.

Tussen de bomen verkrachtte hij zijn begeleidster.

De politie spoorde hem op en Koen werd opnieuw veroordeeld, nu tot twee jaar celstraf en een nieuwe tbs.

In 2005 concludeerden de deskundigen dat er geen eer meer aan hem viel te behalen.

De behandeling werd beëindigd.

Ongeneeslijk ziek, maar springlevend.

Wie tbs heeft moet eens in de twee jaar naar de rechtbank, waar rechters moeten oordelen over de verlenging (of niet) van de tbs. De officier van justitie zei donderdag geen andere mogelijkheid te zien dan te vorderen dat de terbeschikkingstelling met twee jaar wordt verlengd. Dat was ook het advies van de Veldzicht-deskundigen.

Ik heb in de rechtbank al veel mensen zien gaan met de tbs-maatregel. Maar nog nooit had ik in het echt een longstayer gezien. Terwijl ik naar deze man kijk – hij heeft ook grote handen – probeer ik mij er iets bij voor te stellen. Al 18 jaar achter gesloten deuren, geestelijk ziek, maar geen behandeling. Hij wordt nog slechts verzorgd, waarbij kwaliteit van leven, wat dat ook mag zijn, in acht wordt genomen.

Koen zegt dat hij van dag tot dag leeft en zijn dagen slijt als lid van het klussenteam van de tbs-instelling.

Hij heeft maar een ding om naar uit te kijken: er loopt een aanvraag voor een beveiligd verlof, wat iets anders is dan begeleid verlof.

De aanvraag kan als alles meezit volgende maand de deur uit, naar het ministerie van justitie. De daarbij behorende minister beslist. Die moet beslissen of het een aanvaardbaar risico is als Koen met links en rechts een beveiliger even buiten de kliniek mag rondneuzen.

Koen kijkt uit naar dat besluit.

Hij zegt: ‘Als zoiets een keertje mag, betekent dat, dat ik dan ook weer even deel uitmaak van de maatschappij.’

Zijn advocaat Niek Heidanus: ‘Het perspectief op verlof, hoe breekbaar dat perspectief ook is, maakt de tbs nog een beetje draaglijk.’

De longstay daarentegen is nauwelijks draaglijk en is bovendien – nog steeds Heidanus -  in strijd met de bedoelingen van de tbs. Een rechtbank legt een behandelingsmaatregel op, maar Koen wordt niet behandeld en krijgt daardoor ook niet de kans zich te bewijzen. En omdat hij zich niet kan bewijzen, heeft de rechtbank ook niets te toetsen. Op basis van niks moet de rechtbank beslissen of de tbs met twee jaar wordt verlengd.

Heidanus: ‘En over twee jaar zitten we hier weer net zo. Met alle respect, we voeren met z’n allen een rituele dans op.’

De officier van justitie zegt dat Heidanus gelijk heeft.

Heidanus stelt de rechtbank voor nog geen beslissing te nemen, maar om deskundigen, onafhankelijk van Veldzicht, advies te vragen of Koen op de longstay moet blijven of dat er toch nog mogelijkheden zijn.

De officier tegen de rechters: ‘Ik ga mee met de raadsman.’

De rechters, na kort beraad: een goed idee.

Ze dragen justitie op twee deskundigen van kaliber op te sporen die aan de rechtbank moeten rapporteren of van Koen nog iets te maken valt.

Of niet.

Na afloop van de zitting zeg ik tegen Heidanus dat de rechtbank toch helemaal niets te zeggen heeft over de longstay-status van een tbs’er. Dat zoiets toch aan een minister is. Dat de rechtbank de tbs alleen maar kan verlengen. Of niet. Toch?

Heidanus zegt dat dat zo is.

De grootste winst die we kunnen behalen, zegt hij, is dat we de deur voor Koen op een kiertje kunnen krijgen.

Ik denk: dat hij dus binnen de kliniek weer een voet tussen een deur krijgt, zodat hij van de regen in de drup komt.

Tot slot schrijf ik op: het is dus helemaal niet waar dat tbs’ers bij het minste gering op vrije voeten komen.

En dat dit, wat we ook zeggen, ook wel eens gezegd mag worden.

Rob Zijlstra